پیامبر اعظم (صل الله علیه و اله)

برخی در حیرت و افسوس بودند و نمی دانستند که چرا آن ها با خلیفه و حاکمی که اندکی پیش، خودشان دستان او را به نشانه بیعت فشردند، این طور رفتار می کنند!؟ برخی دیگر هم به سرعت خود را به خیمه رساندند تا جلوی آن ها را بگیرند. اما دیگر دیر شده بود، حسن بن علی با همان حالت از خیمه اش خارج شد و به همراه برخی از یارانش به سمت شهر حرکت نمود.

آن ها در حالی که سوار بر اسب بودند، به سمت سایبانی که منتهی به شهر می شد، نزدیک گشتند ؛ اما از قبل ، فردی خود را در تاریکی همان سایبان، پنهان کرده بود و انگار انتظار ورود آنان را می کشید. هرچه به سایبان نزدیک و نزدیک تر می شدند، اضطراب او هم بیشتر و بیشتر می شد.

حسن بن علی به زیر سایبان رسید. دیگر وقتش بود. خنجر را در دستانش فشرد و در یک لحظه از کمین گاه خود به سوی او حمله کرد. تمام نیروی خود را جمع کرد و با خنجر کوچکی که در دست داشت، ضربه ای شدید را به او وارد ساخت، اما دستش به خطا رفت و به ران حسن بن علی اصابت کرد. شدت ضربه به قدری بود که خنجر به استخوان رسیده بود . . .

یاران حسن بن علی به سرعت وارد ماجرا شدند و آن مرد را کنار زدند. شدت ضربه، امام را از حال برد و او را با همان حالت به منزلی در شهر مدائن رساندند. ⁽¹⁾

چند ماهی از این ماجرا گذشت تا کم کم حال امام رو به بهبودی نهاد. ایشان به سمت کوفه رهسپار شد.

به مردم خبر دادند که امام به مسجد می آید تا مجدد، دقایقی را در میانشان صحبت کند. مردم جمع شدند. حضرت وارد مسجد شد و بر روی جایگاه نشست. همه در انتظار بودند و می خواستند بدانند که امامشان بعد از گذشت چندین ماه، چه خواهد گفت؟

حسن بن علی بعد از ذکر و ثنای خداوند متعال و نبی مکرم اسلام^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} خطاب به مردم گفت: ". . . اى اهل عراق! از خدا بپرهیزید و درباره ما اهل بیت چنین مكنید؛ زیرا كه ما امیران و میهمانان شما هستیم و ما همان خاندانى هستیم كه خداوند فرموده: " همانا خداوند اراده كرده است كه تنها از شما خاندان هر گونه پلیدى را بزداید و شما را پاك و پاكیزه گرداند. "

پس از آن، حضرت پیوسته به سخنان خود ادامه داد، تا این که هركه در مسجد حاضر بود، به گریه افتاد . . . ⁽²⁾

حسن بن علی در میان صحبتش با مردم، در بین تمامی آیات قرآن کریم، تنها فرازی از آیه 33 سوره احزاب را قرائت نمود که در بین مسلمین این بخش از آیه، به آیه ی تطهیر شهرت دارد. اما هنگامی كه به صفحات تاریخ رجوع می كنیم، انگار این تنها باری نیست كه امام حسن به این آیه استناد می كند⁽³⁾ و حتی آن حضرت هم تنها فردی نیست كه این آیه را شاهدی بر مقام وجایگاه خویش می داند، مردم مدینه، بارها و بارها شاهد بودند، که نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} این آیه را درخصوص خود و عده­ای خاص، تفسیر می نمود و از آنان با نام اهل بیت، یاد می کرد.⁽⁴⁾ بعد از ایشان نیز، به دفعات متعدد توسط همان افراد، به این آیه استشهاد شد.

همان طور که می دانیم، قرآن کریم بیش از 6000 آیه دارد، و آیه ی تطهیر، تنها یکی از این آیات و آن هم فقط بخشی از آن است. واقعا چرا امام حسن در شرایطی که مردم شدیدا در انتظار سخنش بودند، این آیه را خواند و گفت که با ما اهل بیت چنین نکنید؟ حقیقتا اهل بیت چه كسانی هستند و حسن بن علی چگونه خود را جزو اهل بیت می داند؟ گذشته از همه این ها، آیه ی تطهیر چه مزیتی را، در خصوص اهل بیت بیان می کند و برای چه پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}، به دفعات مردم را به این آیه توجه می دهد؟

وقتی خوب دقت ی كنیم می یابیم كه انگار بسیاری از مسلمانان دیگر نیز همانند ما، به راحتی نمی توانند از كنار این مسائل بگذرند. واقعا این همه تاكید برای چیست؟ از طرف دیگر، مائیم و این همه مسائل و مشکلاتی که در زندگی با آن ها روبروئیم، واقعا توجه به مفاهیم این آیه چه تاثیری در زندگی ما دارد؟

ما نیز در این مقاله به دنبال یافتن پاسخی برای همین چراها هستیم. بدین منظور می توانیم در كنار یكدیگر به بررسی این آیه بپردازیم.

اگر بخواهیم آیه ی تطهیر را به خوبی مورد مطالعه قرار دهیم، شاید بهتر باشد كه در دو بخش به بررسی آن بپردازیم. ابتدا لازم است برای روشن شدن معنا و مفهومی کلی از آیه، کلمات آن را به صورت مجزا، مورد دقت قرار دهیم، که این بخش می تواند، معنای آیه را بیش از پیش برای ما روشن سازد. به كمك این بخش می توانیم، پاسخ های خود را در بخش دوم بیابیم و فرازهای گوناگون آیه را هرچه بهتر درك كنیم.

بخش اول - بررسی اجزای آیه:

"انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا"

"همانا خداوند فقط و فقط می خواهد پلیدی را از شما اهل بیت دور سازد و شما را قطعا پاکیزه سازد."

"سوره ی احزاب قسمتی از آیه ی 33 (معروف به آ یه ی تطهیر) "

همان طور كه می دانیم، قرآن کلمه به کلمه اش، از جانب خداوند نازل شده و به دست ما رسیده است و اگرچه کلامش بشری نیست ، ولی برای بشریت است. بنابراین فهم کلماتی که در آن آمده، راهی است برای درک بهتر کلام خداوند، و پرودگارمان از همین طریق، با ما سخن می گوید. پس طبیعی است كه اندیشیدن بر روی تک تک کلمات قرآن برای ما انسان ها اهمیت ویژه ای داشته باشد، چرا كه به وسیله فهم بهتر این کلمات و تعالیم کسانی که خداوند خود آن ها را به ما معرفی کرده، می توانیم مقصود پروردگارمان را بهتر و بیشتر درک كنیم.

آیه تطهیر نیز از این قاعده­ی کلی مستثنی نیست و بررسی کلمات گوناگون آن، بیشتر می تواند به ما در فهمیدن منظور خداوند کمک نماید و مفهوم آیه را بهتر برایمان روشن کند. لذا اگر می خواهیم مفاهیمی از قبیل: حصر و اختصاص آیه تطهیر، معنای لغوی اهل بیت، رجس و گستره معنائیش، اراده الهی و دوام و پیوستگی آن، مفهوم تطهیر، تأکیدهای مختلف آیه و . . . را بهتر متوجه شویم، باید کلمات مختلف آیه را دقیقتر مورد بررسی قرار دهیم.

اجزاء و کلمات گوناگون آیه تطهیر

در یك جمع بندی بر اساس اجزاء گوناگون آیه، مشخص می شود که در آیه تطهیر خداوند متعال، اراده ی خویش را در خصوص طهارت و پاکیزگی تنها شامل اهل بیت می نماید و با 3 بار تاكید، معلوم می سازد كه هرگونه رجس و پلیدی را فقط از اهل بیت دور گردانیده و آنان را پاك و مطهر نموده است.

بخش دوم – کلیات و مفاهیم آیه ی تطهیر:

درست است که به صورت مختصر، با مطالعه قسمت مفردات به مفهومی کلی از آیه دست یافتیم، اما هنوز مسائلی در آیه وجود دارد که برایمان به صورت مبهم باقی مانده است و به نظر می رسد به راحتی نمی توانیم از كنارشان بگذریم.  خداوند در این آیه از افرادی سخن به میان می آورد كه معلوم نیست چه كسانی هستند و حتی اگر هم پس از تحقیق و جستجو بتوانیم آن ها را بشناسیم، جای این سؤال باقی می ماند که چرا خداوند از آنان تحت عنوان اهل بیت، نام می برد؟

الف) آلودگی مادی، پلیدی معنوی:

همان طور كه دانستیم، اساسی ترین نكته ی این آیه، مربوط به دور شدن رجس یا پلیدی از افرادی به نام اهل بیت است و در واقع خبر اصلی این آیه به همین موضوع اشاره می کند. اما واقعا این چه آلودگی و رجسی است که از اهل بیت دور می شود و چرا خدا، روی دور ساختن آن تاكید می كند؟ شاید اگر مفهوم دقیق تری از پلیدی را بدانیم، بتوانیم منظور خداوند را بیشتر درك كنیم.

رجس و پلیدی كه ما از آن در وجود خود احساس تنفر می كنیم، می تواند در ظاهر چیزی باشد، همانند مکان تجمع زباله های خانگی، شهری و یا حتی زباله های صنعتی كه ظاهر كثیف و آلوده ی آن را به خوبی احساس می كنیم. اما همه چیزهای آلوده هم ظاهری نا خوشایند ندارند و گاهی ممکن است این پلیدی در باطن اشیاء قرار داشته باشد، همانند غذایی که فاسد شده است. این غذا با این که ممکن است ظاهری بسیار خوشمزه و تحریک کننده داشته باشد، ولی در حقیقت، اثری كه در بدن ایجاد می كند، خطرناك است، پس این غذا باطنی پلید دارد. بنابر این همه ی پلیدی ها تنها در ظاهر خلاصه نمی شود. اما جدای از این یک حقیقت دیگر هم وجود دارد که خود ما هم آن را در وجودمان احساس می کنیم. همه ی ما از عمل فردی كه دروغ می گوید، دزدی می کند و یا زور می گوید و ستم می کند هرچند او ظاهری آراسته نیز داشته باشد، با تمام وجود تنفر داریم.⁽²¹⁾

اگر به متون اسلامی مراجعه كنیم، موارد مختلفی را مشاهده خواهیم کرد كه اسلام آن ها را پلیدی می داند و آن ها را می توانیم در همین دو دسته ی عمده (پلیدی های مادی و معنوی) جای دهیم، هرچند كه در این بررسی با مفاهیم دقیق تر و کامل تری هم مواجه می گردیم. برخی از پلیدی هائی که اسلام برایمان بر می شمرد را، حتی می توان در ظاهر هم تشخیص داد، و ناپسند بودن آن را كاملا احساس کرد. همانند برخی نجاساتی كه اسلام ما را از آن ها بر حذر می دارد و یا حتی موارد دیگری كه امروزه بررسی پلیدی آن ها، با توجه به پیشرفتی كه در علم به وجود آمده، برایمان ساده تر شده است.

اما موارد دیگری كه اسلام آن ها را پلیدی می داند، صورتی باطنی و معنوی دارند؛ این پلیدی ها با این كه گاهی بد و پلید بودنش برای ما روشن است، اما حقیقت و باطن اغلب آن ها، معمولا برایمان مشخص نیست. از این رو خداوند كه همه چیز را می داند، حقیقت آن را برای ما مشخص می كند. مثلا ، همه ی ما می دانیم اگر فردی مال بچه یتیمی را به ناحق از او بگیرد و یا در آن تصرف كند، عمل ناپسندی را انجام داده است. اما زشتی عمل او به همین مقدار خلاصه نمی شود، بلكه بر خلاف تصور بسیاری از افراد، رفتار او اثر بسیار ناگوارتری را به همراه دارد، در واقع این عمل زشتش به روح خود او هم آسیب می رساند. خداوند در همین خصوص می فرماید: " افرادی که اموال یتیمان را به ظلم و ستم می خورند، [در حقيقت‏،] تنها آتش می خورند . . .".⁽²²⁾ به خاطر همین اثرات ناگوار است که اسلام ما را از انجام بسیاری از كارها نظیر شرك به خدا، انكار قیامت، تكذیب پیامبران و یا اعمالی چون ظلم، بی عفتی، قمار بازی و . . .  نهی كرده است. نهی این گونه از اعمال به خاطر پلیدی آن ها است و حتی قرآن صراحتا از برخی از این موارد تحت نام رجس یاد می كند.⁽²³⁾

با همین نگرش اسلامی می توان نتیجه گرفت كه پلیدی های معنوی، یا به عقاید و افکار باطل و نادرستی که در ذهن ما وجود دارد باز می گردد و یا به یك سری از رفتارها و اعمال ناشایستی مربوط می شود که بعضی وقت ها آن ها را انجام می دهیم.⁽²⁴⁾

لذا گاهی انسان در عقیده خود شریكی را برای خدا قرار می دهد و یا به فرستادگان او ایمان نمی آورد و . . . که طبق نگرش قرآن، خود این عقیده نوعی رجس است.⁽²⁵⁾ چون فکر و باور ما، ریشه و اساس همه کارهای ماست، بنابر این طبیعی است هر آفتی که این ریشه را در بر بگیرد، کل شاخه ها را از بین می برد و تک تک اعمال ما را هدف قرار می دهد. به همین خاطر این افکار باطل و ناصواب، نه تنها خود نوعی آلودگی است، بلکه در میان پلیدی ها، بالاترین اهمیت را دارد. اما بعضی وقت ها هم انسان به هنگام عمل، به معاصی و گناهانی چون آلوده دامنی، دروغ، تهمت، تکبر و . . . آلوده می شود که این، نوع دیگری از آلودگی های معنوی است.⁽²⁶⁾ پس در حقیقت این دو گروه، سر منشا تمامی پلیدی ها و آلودگی هایی است كه در باطن انسان ها وجود دارد.

بنابر این از آنجائی كه آلودگی های معنوی در روح انسان كه حقیقت و اصل وجود اوست، تأثیر می گذارد و می تواند همه ی بخش های وجود او را تصرف کند، معلوم می شود واقعا این نوع از پلیدی ها بسیار مهم ترند. به احتمال زیاد منظور خداوند در این آیه نیز همین پلیدی های معنوی است. زیرا بزرگترین بندگان خدا همانند انبیا و پیامبران، ممکن است به آلودگی های مادی دچار شوند، و آن ها هم باید خود را از آن آلودگی ها پاک کنند. اگر به قرآن مراجعه کنیم، متوجه می شویم پیامبران که خود را از لحاظ خلقت مانند ما، بشر، می دانند؛ مثل همه ما، خود را در برابر آلودگی های مادی پاکیزه می کنند. مثلا خداوند همان طور که به ما دستور می دهد، هنگامی که لباسمان آلوده شد آن را پاک کنیم، به پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} نیز همین دستور را می دهد و می فرماید: "لباست را پاک کن"⁽²⁷⁾ و یا در جای دیگر به ما و همه مومنان می گوید، زمانی که قصد نماز خواندن داریم، خود را از آلودگی های مادی پاک کنیم و بعد نماز بخوانیم.⁽²⁸⁾ اما حتی در این خصوص نیز خداوند متعال، پیامبر و اولیائش را هم از این قاعده کلی مستثنی نمی کند.

لذا می توان فهمید که منظور خداوند از "رجس" در آیه ی تطهیر، تنها پلیدی های معنوی است. پس "رجس" در آیه تطهیر، تمامی اعتقادهای باطل و ناصحیح و همچنین همه اعمال زشت و ناپسندی را در برمی گیرد كه انسان با اختیار خویش، می تواند انجام دهد.

بنابر این خداوند این طور می خواهد که پلیدی های معنوی با تمام مفهوم گسترده اش، از اهل بیت دور شود. و آنان نه در باورهایشان خللی باشد و نه در کردارشان نادرستی و اشتباه راه پیدا کند، اما سؤال عمده اینست که چگونه؟

ب)  خواست خداوند؛ اهل بیت و گناه!

اما یک سؤال عمده برای همه ما وجود دارد، مگر می شود که انسان گناه نکند و هیچ اشتباهی را مرتکب نشود؟ اگر خیلی هم آدم خوبی باشد، از روی 99 مانع و خطای پیش رویش می گذرد، اما بالأخره به یک گناه آلوده می شود و یا لااقل ناخواسته اشتباه می کند. نکند آن ها مثل ما نیستند و اصلا نه غضبی دارند و نه حتی معنی شهوت را متوجه می شوند. آیا خدا این گونه می خواهد که آنان از اشتباه و لغزش به دور باشند؟ آیا واقعیت همین است؟ پس خدا چطور می خواهد که آنان از هر خطا و اشتباهی پاک و پاکیزه باشند؟ شاید در این خصوص اگر معنی خواست الهی را متوجه شویم، بیشتر بتواند کمکمان کند.

به طور کلی می توان خواست و اراده ی خداوند در خصوص مخلوقاتش را، به دو صورت بیان کرد. نوع اول این اراده به صورت مجموعه ای از دستورالعمل های خاص برای ما انسان ها است که باید به آن عمل کنیم. همانند نماز خواندن، روزه گرفتن، تکبر نداشتن ، حسد نورزیدن و . . . اما در این نوع از اراده الهی، اگرچه خداوند واقعا می خواهد که ما دستوراتش را انجام دهیم، ولی خود او اراده ی ما را در انجام آن ها و محقق شدن خواسته اش، موثر قرار داده است. لذا تا خودمان نخواهیم و با اختیار خود عمل نکنیم، این اراده ی خداوند محقق نمی شود. ⁽²⁹⁾

اما نوع دیگر اراده و خواست خدا به گونه است که ما چه بخواهیم و چه نخواهیم ، آنچه خدا می خواهد ، اتفاق می افتد. ولی چگونه ؟ همه ما می دانیم که تمامی چیزها در دست اوست . وقتی خدا اینگونه اراده کند ، با توجه به قدرت بی انتهایش به نحوی در آفرینش و خلقت موجودات اثر می گذارد ، که چه آنان بخواهند و چه نخواهند ، بلافاصله همانگونه که او می خواهد ، اتفاق می افتد . مثلا روز و شب ، طلوع و غروب خورشید و . . . هیچ یک در دست ما نیست و به اراده ما بستگی ندارد ، بلکه خدا این طور خواسته که نظام آفرینش و خلقت آنان این گونه باشد .⁽³⁰⁾

اگر واقعا خدا به همین ترتیب بخواهد که اهل بیت از هر گناه و خطائی پاک و پاکیزه باشند، پس یقینا آن ها جور دیگری هستند و خلقت آنان با ما فرق دارد؛ دیگر نه تنها انگیزه ای برای گناه ندارند بلکه حتی اصلا نمی فهمند که شهوت چیست و چگونه انسان را به گناه می کشد، یا چطور انسان وقتی خشمگین شد، دیگر هیچ چیز را نمی بیند. دقیقا مانند کسی که از وقتی به دنیا آمده، دریچه چشمانش به روی دنیا بسته بوده، چنین شخصی دیگر حتی مفهوم رنگ هم برایش مطرح نیست، چه برسد به توصیف صحنه ها و منظره های مختلف.

بنابر این اگر خواست خداوند این طور باشد، اهل بیت از همان ابتدا که خلق شدند، نمی توانستند گناه کنند. یعنی خداوند آن ها را طوری آفریده که هیچ عامل انگیزشی برای گناه کردن ندارند. پس در همان لحظه خلقت اراده الهی برای پاک بودن آن ها محقق شده است، زیرا طوری آفریده شده اند که اصلا امکان هیچ گناهی ندارند. لذا این اراده الهی در خصوص آن ها در یک لحظه و در همان موقع خلقت یعنی در گذشته به وقوع پیوسته است. بنابر این اگر منظور خدا در این آیه اینگونه باشد، باید از این اراده خود با فعلی ماضی یاد کند که بیانگر کاری است که در گذشته بوقوع پیوسته است. ولی خداوند در این آیه وقتی از اراده خود سخن می گوید، آن را مستمر و دائمی می داند، نه مربوط به گذشته که در یک لحظه محقق شده باشد. حتی از اراده خویش هم با فعل مضارع یاد می کند.⁽³¹⁾ در نتیجه اراده خدا در این آیه از این نوع نمی تواند باشد.

از طرف دیگر خداوند اصل خلقت بشر را به گونه ای قرار داده که برای دست یابی به سعادتش، خود باید فکر کند، تصمیم بگیرد و راهش را انتخاب کند و اصلا کمال و سعادت ما نیز بر خلاف بقیه موجودات از طریق همین انتخاب آگاهانه تأمین می شود .⁽³²⁾ اهل بیت هم مانند ما از جنس بشرند و طبیعتا از این قاعده کلی مستثنی نمی شوند .

پس واقعا از این نظر، خلقت اهل بیت با ما فرق ندارد. آن ها هم مثل ما عاملهای انگیزشی که باعث گناه کردن می شود را دارند، و آن ها هم مثل ما مسیر زندگیشان را خودشان انتخاب می کنند. از این رو معلوم می شود که اراده ی خداوند، در آیه ی تطهیر، بر اساس اختیار و عملی است که اهل بیت خود انجام می دهند.

همان طور که می دانیم خداوند متعال از تک تک ما انسان ها می خواهد که گناه نکنیم و پاک و طاهر باشیم. حتی در این خصوص فرموده است: " . . . (خداوند) می خواهد كه شما (انسان ها) را پاك كند . . . "⁽³³⁾ اما از طرفی وقتی به سراغ آیه ی تطهیر می رویم با مسأله ی متفاوتی روبرو می شویم. خداوند در آیه ی تطهیر، تنها و تنها پاک و پاکیزه بودن را برای اهل بیت می خواهد و حتی این موضوع را سه بار هم تاکید می کند. این طور که پیداست اهل بیت با این که تمامی عامل های انگیزشی برای گناه کردن را در خود دارند و از این حیث همانند سایرین هستند، اما خواست خداوند در خصوص گناه نکردن و پاک و پاکیزه بودن آن ها کمی با بقیه متفاوت است. ولی این خواست چگونه است؟

همه ی ما می دانیم انبیا و فرستادگانی که برای رساندن پیام خدا به سوی ما آمده اند، باید در خصوص رساندن پیام الهی بدون خطا و اشتباه عمل کنند و حتی قرآن کریم آن ها را در سایر فرازهای زندگیشان هم پاک و طاهر می داند. بنا بر این  خداوند هم  از آن ها می خواهد که هرگز به گناه آلوده نشوند. اما در خصوص پیامبران در عین محفوظ بودن اختیارشان، این اراده الهی قطعا محقق می شود. پیامبران در عین آنکه خود مسیر زندگیشان را انتخاب می کنند، اما با اختیار خود هیچ موقع به گناه آلوده نمی شوند و حتی در سخت ترین شرایطی که امکان گناه کاملا برایشان مهیا بوده، با اختیار خود از آن فاصله گرفتند و هرگز گوهر پاک خود را نیالودند. لذا این خواست الهی علیرغم بقیه مردم ، در خصوص آن ها محقق شده است. مثلا قرآن کریم داستان حضرت یوسف را بیان می کند. همسر عزیز مصر، شیفته یوسف شده بود. همه چیز برای یوسف مهیا بود؛ اتاقی خلوت، دری بسته و زنی که پیشنهاد گناه به یوسف می داد، نه کسی می فهمید و نه اتفاق خاصی می افتاد؛ اما هیچ کدام از این ها نتوانست یوسف را بفریبد. یوسف در برابر چنین گناهی که تعداد بیشماری را به کام خود کشیده، حتی ذره ای شک در دل خود راه نداد و از آن روی گرداند.  لذا او خواست پرودگارش را همان طور که او می خواست اجرا کرد.

بر این اساس و با توجه به حصر و تأکیدی که در آیه تطهیر وجود دارد، مشخص می شود که اراده خدا در خصوص اهل بیت از همان سنخ اراده او درباره انبیاء و رسولان است. در حقیقت اگرچه اهل بیت همانند بقیه ی مردم اختیار دارند و خدا هم از همه می خواهد که گناه نکنند، ولی بر خلاف سایرین، این اراده ی الهی قطعا در خصوص اهل بیت محقق می شود. تاکیدهای آیه هم شاهد خوبی برای این مطلب است.

اما یک نکته هنوز باقی مانده، واقعا اگر اهل بیت کاملا اختیار دارند، پس چگونه حتی یک خطا هم مرتکب نمی شوند و چطور می توان به قاطعیت گفت که هیچ اشتباهی نمی کنند؟

اگر خوب فکر کنیم، می بینیم که گاهی در فراز و نشیب زندگی بر سر دو راهی ها قرار می گیریم. معمولا در رویاروئی با این دوراهی ها، خودمان مسیر درست را می شناسیم و آن را تشخیص می دهیم، ولی دقیقا کار اشتباه را انجام می دهیم. زیرا آن چنان برایمان میل و کشش ایجاد می کند، که باعث می شود دیگر نتوانیم به بدی آن فکر کنیم و علیرغم آن که می دانیم بعدا پشیمان می شویم، ولی به سویش می رویم. در مقابل بسیاری از مواقع هم تمام سعی خود را به کار می گیریم و در رویارویی با این گونه مسائل، سربلند میدان می شویم. در این مواقع در  کشاکش عقل با غضب و شهوت، طرف عقل را گرفته ایم. اما چه طور می شود که هیچ وقت کشش و جاذبه ی گناه ما را نفریبد؟ شاید بتوانیم بامثالی آن را بهتر درک کنیم.

کارخانه ای را در نظر بگیرید که شمش های طلا درست می کند. برای این که طلا را در قالب های مورد نظر شکل دهند، باید بیش از 1000 درجه ی سانتی گراد به آن حرارت دهند، تا ذوب شود. به نظر شما با تمام ارزشی که طلا دارد، به طوری که انسان های بیشماری به دنبال این فلز گران بها هستند، آیا فردی پیدا می شود که بخواهد مقداری از این طلای ذوب شده را حتی برای لحظه ای اندک لمس کند؟

گناهان و معاصی نیز، همین گونه اند، آن ها با این که ممکن است زرق و برق بسیاری داشته باشند، اما در اصل تکه آتشی هستند که به راحتی گوهر پاک وجود انسان را می سوزانند. اگر ما به حقیقت و باطن گناهان و معاصی توجه داشته باشیم، هیچ گاه حاضر نمی شویم، حتی برای لحظه ای به آن فکر هم بکنیم چه رسد به انجام آن . در حقیقت وقتی که ما از غضب وشهوتمان شکست می خوریم، زشتی گناه و خطا را درست لمس نکرده ایم.

انبیا و اولیای الهی با توجه به همین نکته است که به سراغ گناه نمی روند، زیرا که آن ها بدی و زشتی گناه را با تمام وجود حس می کنند. در واقع خداوند خود این مسأله را به آن ها نشان می دهد و حتی در داستان حضرت یوسف، از آن به " ارائه برهان رب " ⁽³⁴⁾ تعبیر می کند. پس واقعا یک پیامبر الهی، می بیند که گناه کردن بازی با آتش است، درست مثل همان کارگری که حرارت فلز مذاب را با تمام وجود خود لمس می کند. لذا پیامبران حتی فکر آن را هم نمی کنند که به آن نزدیک شوند، چه برسد که آن را انجام دهند.

راز و رمز دوری اهل بیت از هر خطا و اشتباه کوچک و بزرگی نیز همین است. آن ها با بهره گیری از نیروی عقل خود و با معرفت و شناختی بالاتر که خداوند خود به آن ها داده، واقعا زشتی گناه را با تمام وجود می یابند و لذا هرگز حاضر نمی شوند که خود را به آن آلوده کنند. بنابر این هر گونه آلودگی چه در مقام عقیده و چه در هنگام عمل، کاملا از آن ها دورمی گردد و این همان معنی عصمت است؛ همان مقامی که در زمان نزول آیه تنها و تنها در خصوص اهل بیت محقق شده است.

ج) در جستجوی اهل بیت . . .

آیا نباید چنین افرادی را بشناسیم؟ همان كسانی كه دارای مقام عصمتند، و در زمان نزول آیه در بین همه ی انسان ها، این مقام تنها به آنان اختصاص یافته است! اگر شناخت این افراد لازم نبود، چه لزومی داشت خداوند مقامشان را بیان كند؟ خداوند که كار بیهوده نمی کند، پس باید حتما بدانیم که اهل بیت چه كسانی هستند.

اهل بیت یا باید به معنایی باشد که تمامی افراد را در بر گیرد⁽³⁵⁾ و یا این که به افراد خاصی باز گردد و شامل همه نشود. یقینا اهل بیت نمی تواند شامل همه شود، زیرا همانطور که گفتیم این آیه، اهل بیت را معصوم می داند، در حالی که همه ی افراد، معصوم نیستند و مرتکب گناه و معصیت می شوند. لذا باید منظور از اهل بیت، افراد به خصوصی باشد.

معمولا روش محققین و مفسرین آن است که برای فهم بهتر آیات، در ابتدا به آیاتی كه در قبل و بعد آن آیه قرار دارد، مراجعه می کنند و روند آن ها را بررسی می نمایند. وقتی كه ما هم به سیر آیات قبل و بعد آیه ی تطهیر مراجعه می كنیم، متوجه می شویم كه در این آیات خداوند با زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} صحبت می کند. از این رو احتمال آن که منظور از اهل بیت، زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} باشد در ذهنمان قوت می گیرد. به همین جهت، به سراغ بررسی این آیات می رویم تا موضوع برایمان روشن تر شود.

در این آیات خداوند در ابتدا پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} را خطاب قرار می دهد و می فرماید:

اى پیامبر! به همسرانت بگو: "اگر شما زندگى دنیا و زرق و برق آن را مى‏خواهید ، بیایید با آنچه که به زنان در هنگام طلاق داده می شود، شما را بهره‏مند سازم و شما را به طرز نیكویى رها كنم‏! «28» و اگر شما خدا و پیامبرش و سراى آخرت را بخواهید، خداوند براى نیكوكاران شما پاداش عظیمى آماده ساخته است‏." «29»

و در ادامه خطاب را متوجه همسران پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} می نماید و به آنان می فرماید:

"اى همسران پیامبر! هر كدام از شما گناه آشكار و فاحشى مرتكب شود، عذاب او دوچندان خواهد بود؛ و این براى خدا آسان است‏. «30» و هر كس از شما  خدا و پیامبرش را فرمان برد و عمل صالح انجام دهد، پاداش او را دو چندان خواهیم ساخت‏، و روزى پرارزشى براى او آماده كرده‏ایم‏. «31» اى همسران پیامبر! اگر تقوا پیشه كنید؛  شما همچون زنان دیگر، (معمولى) نیستید، پس نازک سخن نگویید كه بیماردلان در شما طمع كنند، و سخن شایسته بگویید! «32» و در خانه‏هاى خود بمانید، و همچون دوران جاهلیت پیشین [در میان مردم‏] ظاهر نشوید، و نماز را برپا دارید، و زكات را بپردازید، و خدا و رسولش را اطاعت كنید.

سپس می فرماید:

همانا خداوند فقط و فقط می خواهد پلیدی را از شما اهل بیت دور سازد و شما را قطعا پاکیزه سازد. «33»

و مجددا ادامه می دهد:

آنچه را در خانه‏هاى شما از آیات خداوند و حكمت و دانش خوانده مى‏شود به یاد داشته باشید؛ خداوند لطیف و خبیر است‏! «34» ⁽³⁶⁾

با بررسی این آیات متوجه می شویم كه زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}، مصون از خطا و اشتباه نیستند.⁽³⁷⁾ اما با قرار دادن این موضوع در كنار عصمتی كه در خصوص اهل بیت بیان شد، انسان دچار شك و تردید می شود. بر طبق آیه ی تطهیر می دانیم اهل بیت مرتكب هیچ گناهی نمی شوند، در حالی كه نه تنها بر طبق این آیات احتمال خطای زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} وجود دارد بلكه خداوند اشتباه آن ها را دو چندان می داند.⁽³⁸⁾ با این شرایط احتمال آن كه زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} جزو اهل بیت باشند، برایمان كمی سست می گردد.

اگر مجدد به آیات ذكر شده مخصوصا به نوع خطابی كه در آن ها به كار رفته است، دقت كنیم، تردیدمان بیشتر می شود.

در مجموع آیات 7 گانه ای كه ذكر گردید، 24 ضمیر به صورت جمع آمده است و 22 ضمیر از 24 ضمیر، ضمائری مخصوص زنان می باشد و خطابش متوجه همسران پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} است. در حالی كه 2 ضمیر باقی مانده، در خصوص مردان بکار می رود و جالب آن که، این دو ضمیر، دقیقا در آیه ی تطهیر آمده است. پس ظاهرا روند وسیاق این آیه با آیات قبل و بعدش تفاوت دارد و دچار تغییر شده است. ⁽³⁹⁾

اما اگر دقیق تر این آیات را بررسی کنیم، معلوم می شود، این ها تنها تغییراتی نیست که در این آیات وجود دارد. قبل از آیه ی تطهیر، خداوند در بین صحبتش با زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}، به خانه های آن ها اشاره می كند و به آن ها می فرماید: "در خانه هایتان بمانید". حتی در آیه ی بعد از آیه تطهیر نیز باز سخن از همین خانه هاست و می فرماید:" آنچه را در خانه‏هاى شما از آیات خداوند و حكمت و دانش خوانده مى‏شود، یاد كنید". اما در آیه ی تطهیر سخن از یک خانه است ، نه خانه های مختلف و وقتی که خداوند می خواهد افراد خاصی را معرفی كند، از آن ها با نام "اهل البیت" یاد می كند و آن ها را به یك خانه وابسته می داند. اگر منظور از خانه و بیتی كه در آیه تطهیر به كار رفته است همان خانه های زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} بود که در آیات قبل و بعد ذکر شده ،  باید "بیت" به صورت جمع می آمد و گفته می شد "اهل البیوت" یعنی "اهل خانه ها"، اما این گونه گفته نشد. پس در آیه تطهیر سخن از خانه ای متفاوت از خانه های ذکر شده در آیات قبل و بعد است .

با این شرایط معلوم می شود كه سیر این آیات، مسیر یكسانی را طی نمی كند و با شروع شدن آیه ی تطهیر، با تغییر سیاق روبرو می شویم. به طور كلی روند آیات، هنگامی در فهم آیه ای خاص به ما كمك می كند كه مجموع آیات به دنبال یك هدف و بیان موضوعی واحد باشند. اما وقتی می دانیم روند آیات تغییر كرده و در مجموع ، یك هدف را دنبال نمی كند، طبیعی است كه دیگر برای فهم آیه ای خاص، آیات قبل و بعد نمی تواند به ما كمكی نماید.⁽⁴⁰⁾ ما نیز در این جا با همین مسأله روبرو هستیم، زیرا روند آیات با شروع شدن آیه ی تطهیر تغییر می کند.

دیدیم که اگر تنها به خود آیه توجه کنیم، اهل بیت قابل تشخیص نیستند، حتی مراجعه به آیات قبل و بعد نیز، مشکل ما را حل نکرد. از طرف دیگر سایر آیات قرآن هم که در خصوص اهل بیت سخنی به میان نیاورده است؛ پس چه باید بکنیم؟  چگونه باید اهل بیت را بشناسیم؟ آیا این مطلب برای همیشه ناشناخته باقی خواهد ماند؟

اما یقینا خداوند مسأله را همین جا خاتمه نداده و قطعا باید راهی برای فهم منظور خویش قرار داده باشد. ما در زندگی روزمره وقتی مسأله ای را نمی دانیم، به سراغ کسی می رویم که نسبت به آن آگاهی داشته باشد. حتی خداوند متعال همین راه را به ما نشان می دهد و می فرماید: "اگر (چیزی) را نمی دانید، پس از اهل ذکر سوال کنید"⁽⁴¹⁾ اما چه کسی می تواند منظور خداوند را بیان کند و ما باید به سراغ چه فردی برویم؟ خداوند خود، نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} را به ما معرفی می کند و همه ی ما را به سوی او ارجاع می دهد و از آن طرف نیز به پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} خویش می گوید: "ما این ذكر ( قرآن) را بر تو نازل كردیم‏، تا آنچه به سوى مردم نازل شده است براى آن ها بیان نمایی".⁽⁴²⁾

بنا براین تنها راهی که باقی می ماند تا شاید از طریق آن بتوانیم اهل بیت را بشناسیم، مراجعه ی به پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} است.⁽⁴³⁾

د) پس اهل بیت کیانند؟

وقتی به سراغ منابع و احادیثی که از پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} به ما رسیده است می رویم، با قضیه ای استثنائی رو برو می شویم. شاید كمتر واقعه ای را بتوان یافت که در میان مسلمانان، تا این حد مورد اتفاق نظر باشد و علمای فرق مختلف اسلامی آن را در بالاترین درجه ی اعتبار، یعنی متواتر⁽⁴⁴⁾ و قطعی بدانند. در میان علمای اهل تسنن ، دو تن از صاحبان صحاح سته (کتاب های حدیث صحیح اهل سنت)⁽⁴⁵⁾ و یک تن از پیشوایان فقهی اهل سنت ⁽⁴⁶⁾ این جریان را در کتب معتبر خویش نقل نموده اند . هچنین بسیاری از علمای حدیث در کتب حدیث⁽⁴⁷⁾، مفسران در کتب تفسیر⁽⁴⁸⁾ و تاریخ شناسان در کتب تاریخی خود⁽⁴⁹⁾ و حتی علمای رجال ( آگاهان به راویان حدیث) در کتب رجالی خویش⁽⁵⁰⁾ به تناسب موضوع کتاب و فن خود ، این واقعه را نقل نموده اند. علما و محدثین شیعه نیز⁽⁵¹⁾ در این مسئله اتفاق نظر دارند. در نتیجه یک اتفاق نظر کامل، در میان تمامی فرق اسلامی در خصوص این مسئله وجود دارد . . .

ام سلمه⁽⁵²⁾ ، یکی از زنان پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} این گونه می گوید:

نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} در خانه ی من بود که دخترش فاطمه با حزیره ای⁽⁵³⁾ که برای پدرش درست کرده بود، وارد شد. پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} با احترام به سوی دخترش آمد و از او سراغ علی را گرفت. فاطمه به پدر گفت که او در خانه است. پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} فرمودند: برو و پسر عمویم علی و فرزندانم حسن و حسین را به نزد من بیاور.⁽⁵⁴⁾

پس از اندکی دخت نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} به همراه همسرش، در حالی که دستان حسن و حسین را در دست داشتند، وارد خانه شدند. پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} با مهربانی حسنین را در آغوش خود گرفت و صورتشان را بوسید و آن ها را بر روی دو پای مبارکش نشاند. علی را در سمت راست و دخترش را در سمت چپ خود جای داد. سپس همگی از حریره ای که فاطمه تهیه کرده بود، خوردند. پس از آن نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} رو اندازی را که همراهش بود، بر روی خود، علی، فاطمه، حسن و حسین کشید⁽⁵⁵⁾، و دو طرف آن را گرفت و با دست راست خود، به سوی آسمان اشاره نمود و فرمود: "خداوندا! اینان اهل بیت من⁽⁵⁶⁾ و از نزدیک ترین افراد به من⁽⁵⁷⁾ و از خاصان من هستند⁽⁵⁸⁾، از آن ها هرگونه پلیدی و رجس را دور نما و آنان را پاک و پاکیزه گردان"⁽⁵⁹⁾

پس از آن كه دعای نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} تمام شد، جبرئیل نازل گشت و از جانب خداوند آیه ی تطهیر را آورد⁽⁶⁰⁾ و این گونه گفت: " همانا خداوند فقط و فقط می خواهد پلیدی را از شما اهل بیت دور سازد و شما را قطعا پاکیزه سازد."

ام سلمه با حسرت ادامه می دهد: بعد از آن که پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} آیه را خواند، از ایشان پرسیدم: آیا من هم می توانم به زیر رو انداز وارد شوم؟ پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} فرمود: سرانجام تو نیکو خواهد بود و از زنان پیغمبری، ولی جزو اهل بیت من نیستی. پس آن حضرت از ورود من به زیر رو انداز ممانعت نمود.⁽⁶¹⁾

این مسأله آن قدر برای ام سلمه مهم بود كه گفت: اگر پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} اجازه می فرمود تا من نیز به زیر رو انداز وارد شوم، برایم از همه چیز بهتر بود.⁽⁶²⁾

با وجودی كه این قضیه "اهل بیت" را به وضوح مشخص می گرداند، ولی پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} به همین مقدار بسنده نكرد. آن حضرت پس از نزول آیه ی تطهیر، تا پایان عمر مبارکشان، هر روز صبح به در خانه ی امیرالمومنین و فاطمه ی زهرا می آمد⁽⁶³⁾، و با دستان خویش دو چهارچوب در را می گرفت و می فرمود: السلام علیکم یا اهل البیت و رحمه الله و برکاته، الصلاه یرحمکم الله " انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا" و سپس آن ها را برای خواندن نماز صدا می کرد.⁽⁶⁴⁾

از سوی دیگر، در مواقعی که مردم درباره آیه ی تطهیر از نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} سوال می کردند و یا زمانی که ایشان می خواست در خصوص این آیه صحبت کند، تنها به 5 نفر اشاره می کرد و پس از تلاوت آیه می فرمود: این آیه در شان 5 نفر نازل گشته است، من، علی، فاطمه، حسن و حسین^{(علیهم السلام)}."⁽⁶⁵⁾ و به این صورت نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} پیام پروردگار خویش را به همگان رساند و اهل بیت را معرفی كرد.

پس اگر چه از سیاق آیات قبل و پس از آیه تطهیر معلوم نشد که اهل بیت، چه کسانی هستند و منظور خداوند افراد چه خانه ای است ، اما نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} خود به معرفی اهل بیت پرداخت و آنان را به امر الهی به ما معرفی نمود . ولی جدای از این ، حتی رسول اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} برای ما مشخص نمود که اهل بیت ، اهل کدامین خانه اند . آن حضرت اهل بیت را منتسب به خود کرده و آن ها را اهل خانه ی خویش خواند و در خصوصشان فرمود: "اینان اهل بیت من هستند".

اما  در کنار این دانستیم با این که پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} در خانه ی همسر خویش ام سلمه بود، ولی او را از اهل بیت خود به شمار نیاورد و مانع از آمدن او به زیر عبا شد. به همین جهت می توان فهمید که منظور از خانه و بیت پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} که اهل بیت به آن منتسب هستند، یک خانه ی مادی که متعلق به نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} است و از خشت و گل ساخته شده، نیست. زیرا اگر چنین بود سزاوار بود افرادی همانند ام سلمه که در آن خانه بودند و به آن تعلقی داشتند را هم پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} جزو اهل بیت معرفی کند. از این رو مشخص می شود که منظور از این خانه، خانه ی مادی پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} که شب را در آن سپری می کرد و به همراه همسرانش زندگی می نمود، نیست.

ه) پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} و جایگاه اهل بیت:

پس آن بیت و جایگاهی که پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} به خودش نسبت می دهد، کدام جایگاه است؟ و منظور آن حضرت چیست؟

دانستیم که پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} اهل بیت را به خود انتساب می دهد و همچنین فهمیدیم این بیت و خانه ای که در آیه ی تطهیر به کار رفته است، خانه ی مادی پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} نیست. پس معلوم می شود که اهل این بیت، وابستگان به شخصیت نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} و مقام نبوت و رسالت ایشان هستند و نه صرفا خویشاوندان شخص پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}. بنابر این، این بیت و جایگاه، مرتبط با مقام نبوت و رسالت آن حضرت و یک جو معنوی است که مخصوص افرادی ویژه است. ⁽⁶⁶⁾ از این رو نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} سایر افراد خانه را که همانند این افراد به چنین جایگاهی مرتبط نبودند، جزو اهل بیت به شمار نمی آورد.

اما این مطلب یعنی چه ؟ مگر می شود که اشخاص با مقام و منزلت یک فرد مرتبط باشند؟ جدای از بحث لغوی باید به سراغ قرآن کریم هم برویم و آیات آن را هم جستجو کنیم، باید ببینیم که آیا قرآن این مطلب را می پذیرد یا آنکه در منطق قرآن اهلیت و وابستگی تنها به خویشاوندی محدود است و بس.

همان طور که در قسمت مفردات ذکر گردید، "اهل" در لغت به معنای  کسانی است که با فرد اصلی انس ، وابستگی و تعلق خاطر دارند. از این رو ممکن است از فردی که وابستگی و تعلق خاطری به آن فرد ندارد، سلب اهلیت شود و از اهل بودن خارج گردد، هرچند که جزو فرزندان انسان هم باشد. در این خصوص وقتی به قرآن نیز مراجعه کنیم، با ملاك ها و معیارهایی در همین راستا روبرو می شویم. به عنوان مثال، بعد از آن كه خداوند به نوح (علیه السلام) فرمان ساختن كشتی را داد⁽⁶⁷⁾، به او وعده كرد كه تو و اهلت را از طوفان نجات خواهیم داد.⁽⁶⁸⁾ ولی موقعی كه آن طوفان سهمگین وزیدن گرفت ، پسر نوح (همانند سایر سرکشان امت نوح) جزو غرق شدگان گشت.⁽⁶⁹⁾ در این جا بود که نوح به خداوند گفت: "(خدایا!) ، پسرم از اهل من بود و وعده ی تو حق می باشد "⁽⁷⁰⁾، ولی خداوند در جواب به نوح گفت: " اى نوح‏! (پسر تو) از اهلت نیست‏! "⁽⁷¹⁾ و خداوند پسر نوح را به خاطر اعمال ناپسند و ناشایستش از اهلیت با نوح خارج کرد⁽⁷²⁾.

اما در نقطه مقابل دانستیم که افرادی به غیر از بستگان و نزدیكان، به سبب وابستگی و تعلق خاطری كه با شخص دارند، می توانند جزو اهل او محسوب شوند، هرچند که با او خویشاوندی خاصی هم نداشته باشند. لذا در جریان حضرت نوح، خداوند افراد محدودی از قوم نوح را که ایمان آورده بودند، به همراه نوح و خانواده اش نجات داد، و آن ها را جزو اهل نوح دانست و در مورد آنان فرمود: " او (نوح) و اهلش (خاندانش) را از اندوه بزرگ رهایى بخشیدیم ‏"⁽⁷³⁾ و به این صورت تمامی نجات یافتگان و مؤمنان به نوح را از اهل او به شمار آورد.

این همان مطلبی است که بنابر نقل قرآن کریم ، حضرت ابراهیم ^{(علیه السلام)} آن را به صراحت بیان می کند و می فرماید : " . . . هرکه از من پیروی کند از من است . . ."⁽⁷⁴⁾

پس در منطق قرآن نیز، خویشاوندی به تنهایی ملاک و معیار ارتباط با اشخاص محسوب نمی گردد و ملاک اصلی ، تبعیت از فرمان الهی و دستورات انبیاست . لذا قرآن کریم اشخاصی را جزو اهل بیت انبیاء الهی می داند که علاوه بر خویشاوندی بلکه مهمتر از آن، با مقام نبوت و رسالت آنان نیز مرتبط باشند. به همین علت است که معلوم می شود، چرا نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} همه ی افرادی که در خانه بودند را جزو اهل بیتش معرفی نکرد. زیرا آن افراد تنها با شخص آن حضرت، نسبتی داشتند ولی با مقام نبوت و رسالت ایشان آن ارتباطی که این افراد به خصوص حائز آن بودند را نداشتند. به همین جهت پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} اشخاصی را معرفی می کند که با مقام نبوتشان سنخیت داشته باشند ، یعنی از نظر مرتبه ایمان ، در بالاترین درجات قرار گیرند. در آن زمان این اشخاص تنها امام علی، حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین^{(علیهم السلام)} بوده اند که در نزد پروردگار جزو این دسته به شمار می آمدند و جزو اهل بیت پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} محسوب می گشتند. زیرا كه آنان در اطاعت و عبودیت خدا، همانند نبی اكرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} در بالاترین درجه و جایگاه بودند و همچنین در بندگی پروردگار خویش، چون نبی اكرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} در رتبه ای بالاتر از سایرین قرار داشتند .

از این رو می فهمیم كه چرا نبی اكرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}، تنها این افراد را جزو اهل خویش محسوب كرد و آنان را از اهل بیت دانست.

با این شرایط مشخص می شود که اهل بیت در آیه ی تطهیر و احادیثی که به ما رسیده است، در راستای معنای لغوی اش، اشاره به مفهومی بالاتر و عمیق تر از خویشاوندی دارد. لذا هرگاه که ما با اهل بیت پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} مواجه می شویم، منظور افرادی است که وابسته به شخصیت و رسالت پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} هستند و با مقام و منزلت معنوی ایشان در ارتباطند. در نتیجه در کنار این 4 نفر ، خود نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} در گام نخست جزو اهل بیت به حساب می آیند⁽⁷⁵⁾، زیرا که پیش از سایرین آن حضرت خود به آنچه به مردم ارائه می نمود در بالاترین سطح، ایمان داشت و در عمل نیز صد در صد به آن عمل می نمود .

و) زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}، ولی . . .

اما با این وجود یک نکته در ذهنمان مبهم تر می شود و با یافته هایمان نمی سازد . به راستی با وجود تعلق آیه تطهیر به افرادی به خصوص، چرا خداوند متعال این آیه را در بین آیاتی که در خصوص زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} است، آورد؟ و چرا خداوند وقتی که با همسران پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} سخن می گوید، به ناگاه روی صحبتش را عوض می کند و از اهل بیت سخن می گوید؟

اگر در زندگی روزمره یمان دقت کنیم ، با برخی اتفاقات مشابه روبرو می شویم . دانشمندی را تصور کنید که از نظر علمی در سطح بالائی قرار دارد و بسیاری از مشکلات جامعه را به او ارجاع می دهند. لذا در میان مردم از موقعیت اجتماعی ویژه ای برخوردار است و مورد احترام فراوان آن هاست. حال اگر فرزند چنین شخصیتی عمل ناپسندی را انجام دهد، طبیعی است که افرادی او را به شدت سرزنش می کنند و از ادامه ی عملی كه انجام می دهد، او را باز می دارند؛ زیرا كه پدر او علاوه بر عالم و اندیشمند بودن، مورد اعتماد فراوان مردم نیز هست و این امكان وجود دارد که افرادی اشتباه پسر را به حساب پدر بگذارند و در نتیجه آبروی پدر به خطر بیفتد و از اعتماد مردم نسبت به او کاسته شود.

ما نیز در آیه ی تطهیر با شخصی چون نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} مواجه هستیم، فردی که از جانب خدا وظیفه ی رسالت را به عهده دارد، شخصی که با وجود او، مردم خدای واحد را شناختند. او همانی است که نه تنها مسلمانان ، بلکه یهودیان ، مسیحیان و حتی بت پرستان وی را امین و راستگوترین فرد در میان همگان می دانستند. خدا نیز او را در بالاترین جایگاه و رتبه قرار داده و مقامی چون عصمت را به او و اهل بیتش اعطا نموده است. پس طبیعی است افرادی که با چنین اشخاصی در ارتباط هستند، وظیفه ای بس سنگین تر و حساس تر داشته باشند. زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} به سبب خویشاوندیشان با نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}، جزو افردای هستند که با آن حضرت در رابطه اند و بیش از سایرین در خانه ی پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} و اهل بیت آیه ی تطهیر، نشست و برخاست می کنند. از این رو خداوند با آوردن آیه ی تطهیر در میان آیات مربوط به زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}، موقعیت حساسی که زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} در آن قرار دارند را یاد آور می شود و آن ها را متوجه  می سازد که در رفت و آمد با چه خانواده ی با عظمتی هستند.

همین ارتباطی که زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} با شخص نبی اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} و اهل بیت دارند، باعث می شود، اگر زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} خطایی را انجام دهند، اشتباه و خطایشان در نظر برخی از مردم به حساب پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} یا اهل بیت نیز گذاشته شود و در ذهن آن افراد، آسیبی به مقام و منزلت اهل بیت وارد شود. بر همین اساس است که خداوند از زنان پیامبر^{(صلی الله علیه و آله و سلم)} انتظار و توقع بیشتری دارد و در صورتی که آن ها عمل صالحی انجام دهند، خداوند برایشان دو برابر پاداش و یا اگر گناه آشكاری را مرتکب شوند، دو برابر عذاب در نظر می گیرد. ⁽⁷⁶⁾ بنابر این حتی مکان قرار گرفتن آیه تطهیر نیز حکمتی عمیق دارد.

ز) اهل بیت در کنار کتاب خدا:

اما آیا همین قدر که بدانیم اهل بیت دارای مقام رفیع و عظیمی چون عصمت اند، کافی است؟ معصوم بودن اهل بیت چه نتیجه ای برای ما دارد؟ این طهارت و پاکی چه تاثیری در زندگی ما به وجود می آورد و واقعا کدامین مشکل از هزاران مشکل ما را حل می کند؟

اگر به آیات قرآن رجوع کنیم، متوجه می شویم که خداوند در آیات قرآن کریم جایگاه ویژه ای را در خصوص مطهران و پاکان، توصیف می نماید. بررسی این آیات، برای ما مشخص می کند که تنها افراد پاک و مطهر می توانند، حقیقت قرآن را درک کنند و به عمق معارف آن پی ببرند و حتی خداوند به این نکته نیز اشاره می کند که جز آنان، فرد دیگری به حقیقت مفاهیم قرآن، راه ندارد. این مسأله را پروردگارمان در جایی از آیاتش که صحبت از بزرگی و عظمت قرآن است، این گونه بیان می دارد: " به جز (افراد) پاک و مطهر ، کسی نمی تواند به (قرآن) دست پیدا کند".^{(77) و (78)}

پس بین طهارت و پاکی جان و راه یافتن به معارف عمیق قرآن ، رابطه ای تنگاتنگ وجود دارد . ولی این پاکان و مطهران چه کسانی هستند که به حقیقت قرآن راه دارند ؟ همانگونه که دیدیم ، آیه تطهیر این افراد را به ما معرفی می کند .

بنابر این خداوند اهل بیت را که همان برگزیدگان پاک و معصوم اویند ، به ما نشان می دهد و آن چه از معارف و حقایق قرآن وجود دارد را از طریق آنان به ما می رساند. لذا طبیعی است اگر برای فهم قرآن همانگونه که خداوند خود به ما نشان داده در این مسیر قدم نهیم، دیگر جائی برای اختلاف نظرهای گوناگون و گاه متضادی که در سر فهم معانی برخی آیات وجود دارد، باقی نخواهد ماند، ⁽⁷⁹⁾ چرا که ما دیگر راه خود را یافته ایم؛ راه ارتباط با کلام پروردگار و فهم صحیح آن . . .  

از این رو می توانیم با تاییدی الهی، فهم قرآن را از آموزندگان حقیقی آن، در دل هایمان جای دهیم و با اطمینان خاطر ذهن خود را در گروی اهل بیت بگذاریم .

ح) زندگی، تکیه نمودن بر کدامین تکیه گاه؟

اما جدای از تمامی این موارد، اگر کمی به واقعیت عصمت توجه کنیم متوجه می شویم که طهارت اهل بیت، اثری عملی و بسیارعمیق نیز در زندگی ما دارد که سرنوشت همه ی ما را به خود وابسته می كند.

ما  در زندگی روزمره خود با رویدادهایی مواجه می شویم که به تنهایی از عهده ی انجام آن ها بر نمی آییم، واقعا نمی دانیم چه باید بکنیم و در رابطه با  آن ها دچار سرگردانی می شویم. در این مواقع معمولا به سراغ فردی می رویم که قابل اعتماد باشد و بتوانیم مشکلمان را با او مطرح کنیم تا او به ما کمک کند. مثلا هنگامی که مریض می شویم، به خصوص اگر بیماریمان کمی حساس تر هم باشد، معمولا برای انتخاب پزشک با دوستان آگاه و مورد اطمینان خود مشورت می کنیم. انتخاب شغل هم در زندگیمان اهمیت زیادی دارد. لذا طبیعتا برای انتخاب آن از فردی کمک می گیریم که بدانیم سال ها تجربه بدست آورده است و ما را دلسوزانه راهنمایی می کند و . . . 

اما اگر بخواهیم مسیر زندگی خویش را انتخاب کنیم چه باید بکنیم؟ هزاران راه نرفته در پیش رویمان قرار دارد و ما نیز فرصتی برای تجربه مسیرهای مختلف نداریم ؛ همه آن ها را هم که درست نمی شناسیم. کدام را باید انتخاب کنیم؟ به چه کسی باید اعتماد کرد؟ بارها و بارها به بسیاری از افراد تکیه کرده ایم و سرانجام به زمین خورده ایم. آیا واقعا هر شخصی می تواند ما را در مسیر پر پیچ و خم زندگی راهنمایی کند؟ اگر مسیر را اشتباه نشانمان دهند، همه چیز خود را نباخته ایم؟

ولی با همه این حساسیت ها، خداوند متعال ما را تنها و بی کس رها نکرده و راه بسیار مطمئنی را به ما معرفی نموده است. او برای ما اهل بیت را فرستاده و با آیاتش عصمت آن ها را برای ما تضمین نموده است. آن ها هیچ گاه اشتباه نمی کنند، افکار و نیاتشان پسندیده و خدائی است و از هرگونه خطایی پاکند. لذا اهل بیت هیچ وقت به خاطر منافع و غرض های شخصی خود، از ما استفاده نمی کنند و برای خود خواهی و یا افزون طلبی های خویش، ما را بازی نمی دهند. پس اگر راهی را به ما نشان دهند، به خاطر منفعت شخصیشان نیست بلکه تنها و تنها به خاطر خود ماست.

از این رو، اگر از اهل بیت یاری بگیریم ، می توانیم مطمئن باشیم که راه را درست می رویم و بعد از گذشت سال های عمرمان، دیگر افسوس نمی خوریم که چرا از ابتدا مسیر درست را انتخاب نکرده ایم و در راه دیگری قدم نگذاشته ایم. پس دیگر تنها نیستیم و سرگردانی آزارمان نمی دهد ، ما کسانی را داریم که راه درست را می شناسند و آن را به ما نشان می دهند و واقعا هم ما را به خاطر خودمان می خواهند، نه هیچ چیز دیگر. اگر اهل بیت حقیقتا اشتباه نمی کنند، پس می دانند که ما از چه راهی به موفقیت می رسیم و سعادتمند می شویم. آنان راه نزدیک شدن به خدا را به ما نشان می دهند و اگر در مسیرشان قدم گذاریم، زندگیمان رنگ و بوئی دیگر پیدا می کند، رنگ و بوئی خدایی . . .  

ی) آنچه که گذشت ، در یک نگاه:

این جاست که می توان، به اهمیت و امتیاز ویژه ی این آیه پی برد و همچنین درک نمود چرا اهل بیت تا این اندازه به آیه ی تطهیر استناد می کردند و همواره آن را ملاکی بر حقانیت خود، بیان می داشتند و بارها، در محافل مختلف به آن اشاره می کردند و خود را جزو اهل بیت بر می شمردند. ⁽⁸⁰⁾

در یک نگاه ، آنچه با هم به آن دست یافتیم ، این گونه است که:

1.              خداوند در آینه ی آیه ی تطهیر، افرادی را به ما نشان می دهد که هرگز راه زندگی را به بی راهه نمی روند و  هیچ وقت خطا و لغزش ، دامانشان را نمی آلاید.

2.              دقت در آیات قرآن کریم و مراجعه به پیامبر اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}، برای ما مشخص می کند که در زمان نزول آیه ی تطهیر، این اشخاص (و یا همان اهل بیت) ، تنها و تنها عبارت بودند از: شخص رسول اکرم^{(صلی الله علیه و آله و سلم)}، امام علی، حضرت زهرا، امام حسن و امام حسین^{(علیهم السلام)}.

3.              با دقت بیشتر در آیات قرآن معلوم می شود که خداوند، معارف عمیق قرآن را در نزد اهل بیت قرار داده است که طاهران و پاکان حقیقی اند.

4.              زندگی فرصتی محدود است که مسیرهائی نا محدود را در پیش رو دارد. پس باید به سراغ کسانی برویم که با هر خطا و لغزشی بیگانه اند و می توانند برترین راه زندگی را به ما نشان دهند.

ك) سخن آخر:

در طول سال هایی که از زندگی مان می گذرد، در کوچکترین مسائل مادی خود به هر فردی تکیه نکرده ایم. اگر توانایی استفاده از اندوخته ی چند ساله را خودمان هم نداشته ایم، آن را به هر فردی هم نسپرده ایم. حال چطور حاضر می شویم که در انتخاب مسیر زندگی خود به راحتی به هر فردی اعتماد کنیم! اگر راه را اشتباه برویم چه می شود؟ آیا می توان فرصت از دست رفته ی زندگی را جبران کرد؟ واقعا ساحل امن زندگی کجاست؟ کشتی طوفان زده بشر، ناخدایانی دارد که اشتباه هرگز دامانشان را نمی آلاید. اهل بیت راهی را به ما نشان می دهند که پشتوانه عصمتشان، قویترین ضامن درستی آن است. آیا زمان آن فرا نرسیده که خود را از سرگردانی ها برهانیم و به آغوش گرم افرادی چون اهل بیت برسانیم؟ پس درنگ چرا . . .