قلبي كه از درجه اعتبار ساقط است

حضرت امام خميني"ره" حديث بيستم خود را از چهل حديث  به اخلاص در عمل، معناي اخلاص و اخلاص پس از عمل اختصاص داده و اين حديث را با روايتي از امام صادق(ع) در تفسير آيه " ليبلوكم ايكم احسن عملا" آغاز كرده اند. امام صادق (ع) در تفسير اين آيه فرمود:

" (خداوند در اين آيه) زيادي عمل شما را منظور نداشته، ولكن درست بودن عملتان را منظور نموده است و اين درستي عمل به معناي ترس از خدا و نيت درست همراه با ترس ( از حلول شيطان در عمل) است." سپس حضرت فرمود: " مراعات نمودن عمل تا اين كه خالصانه صورت پذيرد، از خود عمل سخت تر است. و عمل خالص آن است كه مايل نباشي كسي جز خداوند متعال تو را به خاطر آن ستايش كند و نيت برتر از عمل است، آگاه باش كه نيت همان عمل است." سپس حضرت اين آيه از قرآن را تلاوت فرمود: "قل كل يعمل علي شاكلته" بگو هر كسي بر شكل (نيت) خود عمل مي كند."

معناي امتحان الهي

"ليبلوكم" در آيات اول و دوم سوره "ملك" آمده و در اين حديث به آن اشاره شده است. معناي آيه اين است : "فرخنده است آن كه ملك و سلطنت به دست اوست، و او بر هر چيز تواناست، آن كس كه مردن و زندگاني را آفريد تا شما را امتحان كند كه كدام يك در عمل نكو كارتريد".

محقق مجلسي- قدس سره- اين آيه را گوياي آن مي داند كه مرگ امري وجودي است ( زيرا قرآن فرموده است كه خداوند مرگ و زندگاني را آفريد).

"موت" به معناي انتقال از نشئه ظاهري به نشئه باطني و ملكوتي و يا حيات ثانوي بعد از حيات ملكي و خاكي و امري وجودي بلكه كامل تر از وجود خاكي و ملكي است، زيرا حيات دنيوي آلوده و آميخته به مواد طبيعي است؛ اما در حيات ملكوتي براي نفوس استقلال حاصل مي شود.

امتحان الهي به معناي آن نيست كه جهل يا ابهامي از اين طريق از ذات پروردگار زايل شود، بلكه مبنا و ترسيم آن به اين گونه است كه نفوس در ابتداي آفرينش استعداد محض هستند و قابليت پذيرش دارند و سعادت و شقاوتي در آنها نيست. پس از آن كه در طبيعت واقع مي شوند و زندگي آغاز مي كنند استعدادهاي آنها بروز و ظهور پيدا مي كند. بنابراين درعالم خاك است كه انسان سعادتمند و رستگار از بد كار و شقي متمايز مي گردد. در حقيقت امتحان الهي مبناي اين تمايز و براي مشخص شدن اين دو گروه انسان هاست.

دو اصل

بر طبق حديثي كه ابتداي اين نوشتار آمد نيكويي و شايستگي و كامل بودن عمل به دو اصل بستگي دارد:

اول، خوف و خشيت از پروردگار متعال و ديگري نيت و اراده خالص، بنابراين رابطه اي ميان اين دو نكته با كامل بودن و شايسته بودن عمل وجود دارد.

خوف و خشيت از پروردگار موجب پرهيزكاري مي گردد و پرهيزكاري، پذيرش آثار عمل را بيشتر مي كند، زيرا اعمال نيك يا بد در نفس عمل كننده، تاثير مي گذارند. پس اگر عمل از نوع عبادات باشد، تاثيرش آن است كه قواي ظاهري انسان را تحت سلطه قواي عقلاني شخص قرار مي دهد. پرهيزكاري، نفس انسان را از كدورت و تاريكي ها پاك مي كند و هر چه صفحه نفس انسان از تاريكي و پليدي پاك تر باشد، اعمال نيكو در آن موثرتر است، لذا خشيت از پروردگار از عوامل بزرگ اصلاح درون است.

پرهيزكاري علاوه بر اين كه نفس انسان را اصلاح مي كند، موثر در اعمال قلبي است و موجب قبولي اعمال است چنان كه خداوند متعال مي فرمايد: "خداوند از پرهيزكاران قبول مي كند و بس."(مائده/27)

دومين عامل در كامل بودن عمل "نيت و اراده خالص" است. هر چه عبادات از لحاظ نيت خالص تر باشند، كامل تر هستند و اهميت هيچ چيز در عبادات به اندازه نيت و خلوص در آن نيست، زيرا نسبت نيت به عمل مثل نسبت روح به بدن است و هيچ عبادتي بدون نيت خالص مقبول درگاه خدا نيست. هرگاه ريا و شرك ظاهري با عمل همراه باشد، موجب بطلان عمل است. همچنين تعريف جامع و كامل شرك در عبادات وارد كردن رضاي غير حق در عبادات است چه رضاي خود باشد و چه رضاي ديگري. اگر رضاي ديگري در كار باشد شرك ظاهر و رياي فقهي است و اگر رضاي خود درعمل باشد شرك باطني است و در نزد اهل معارف اين عمل ناچيز است و مقبول درگاه خدا نيست. مثلاً كسي كه نماز شب بخواند به انگيزه وسعت روزي يا دادن صدقه يا رفع بلاها، اين عبادت اگر چه صحيح است؛ لكن عبادت حق تعالي و داراي نيت خالص نيست.

اگر عبادات حتي به انگيزه رسيدن به بهشت و يا رهايي از دوزخ صورت بگيرد خالص براي پروردگار به حساب نمي آيد. البته چنين عباداتي را خداوند متعال به دليل رحمت و لطف گسترده خود از ما قبول مي كند و عناياتي را در قبال آنها به ما عطا مي فرمايد؛ اما اين ها عبادات بردگان است. در عبادات آزادگان رسيدن به بهشت و ترس از دوزخ به عنوان انگيزه به حساب نمي آيد. زماني كه دل به عبادت معبود نظر دارد، عبادت، خالص محسوب مي شود. بايد دل از غير خدا تهي كرد تا عبادت خالص گردد، چنان كه طبق روايتي از امام صادق(ع) در تفسير قلب سليم، آمده است: "قلب سليم يعني اين كه شخص در روز قيامت خداوند را در حالي ملاقات كند كه در آن احدي جز خداوند نيست".

لذا قلبي كه در آن شرك؛ چه شرك مخفي و چه آشكار وجود داشته باشد از درجه اعتبار ساقط است. از جمله موارد شرك خفي را مي توان دادن چيزي به شخص ديگر براي ياد ماندن مطلبي در خاطر او دانست.

تعريف اخلاص

براي اخلاص تعاريفي گفته اند، از جمله خواجه عبدالله انصاري آن را عملي مي داند خالي از هر چيز اعم از رضاي خود يا رضاي ديگري.

شيخ بهايي، عمل خالص را عملي مي داند كه در آن براي غيرخدا نصيبي نباشد؛ وبعضاً در تعريف اخلاص گفته اند، عمل خالص عملي است كه عمل كننده براي انجام دادن عمل، پاداشي را در دو دنيا در نظر نداشته باشد.

اخلاص بعد از عمل

در حديث آمده است كه باقي ماندن بر اخلاص عملي سخت تر از خود عمل است. چه بسا شخص عملي را خالصانه انجام مي دهد؛ اما پس از انجام دادن عمل به واسطه ذكر آن به ريا مبتلا مي گردد و اخلاص بعد از عمل ساقط مي گردد.

از امام باقر (ع) نقل شده است:

" مراعات عمل از خود عمل سخت تر است." از آن حضرت سوال شد: "مراعات عمل چيست؟" حضرت فرمود: " شخص صله يا انفاق مي كند براي خداوند و در عمل ريا نمي كند، پس براي او پاداش پنهاني نوشته مي شود؛ سپس [ آن عمل را] بيان مي كند، پس براي او آشكارا نوشته مي شود ( پاداش عمل آشكار) سپس آن عمل را [ به نيت خودنمائي و تظاهر] بيان مي كند، پس آن عمل نابود مي گردد و براي او ريا نوشته مي شود."

پس بر انسان لازم است كه مراقبت نمايد، تا نفس، او را به اظهار عملي كه انجام داده است وادارنكند كه در اين صورت عمل خود را ضايع كرده است و بداند كه "نفس هر آينه به بدي امر مي كند مگر اين كه خداوند رحم كند." ( يوسف/53)

بايد دانست كه پاك كردن نيت از تمام مراتب شرك و مراقبت پس از عمل، كاري بسيار مشكل است؛ بلكه برخي مراتب آن جز براي اوليا ميسر نيست؛ زيرا تا زماني كه تمايل به رسيدن چيزي در دل وجود داشته باشد، اعمال انسان به آن انگيزه صورت مي گيرد (خواه اين تمايل رسيدن به امور دنيوي باشد يا اخروي و يا حتي كمالات روحي) در اين صورت ها نيز عمل از اخلاص واقعي مي افتد.

در حديث شريف آمده است:

"نيت از عمل برتر است؛ بلكه نيت تمام حقيقت علم است."

نماز امام علي (ع) با نماز ديگران از لحاظ اجزا و صورت ظاهري تفاوتي ندارد؛ اما ميزان تاثير گذاري آنها متفاوت است كه به واسطه دادن چند قرص نان جوين، براي اين خاندان آيه نازل مي شود، اين به خاطر نيت آن هاست و روح عمل داراي آن درجه از اهميت است كه آياتي براي آن نازل مي شود؛ رسول اكرم (ص) هم از لحاظ صورت با ديگران يكسان بود (از جنس بشر بود)؛ اما آنچه او را از ديگران متمايز مي كرد روح لطيف حضرتش بود، نه جسم آن بزرگوار.

لازمه پاك كردن عمل از ريا و كسب اخلاص، اصلاح نفس و ملكات نفساني است. هرگاه انسان محبت دنيا را با رياضات نفس از دل خارج كند، به همان مقدار كه اين توفيق حاصلش مي گردد، دل او خدا خواه و اعمالش از شرك پنهاني نيز پاك مي گردد؛ و تا زماني كه در دل محبت نفس وجود دارد انسان در منزل تاريك نفس خودش مي باشد، و هنوز مسافر الي الله نگرديده است:

	در ضمير ما نمي گنجد به غير دوست كس
هر دو عالم را به دشمن ده كه ما را دوست بس